Pontedeume - Historia
 










Historia

A Historia da comarca, entre os Ríos Belelle e Lambre, dános información que nestos termos xa existen vestixios de organización social desde a época megalítica (anos 3000-2000 a.C.). Máis de 118 “mámoas” rexístranse no veciño Monfero. Da cultura castrexa (600 anos a. C) tamén quedaron pegadas significativas en forma de pieas escultóricas ou de orfebrería metálica: Cuadrifaces, e torques de Centroña e de San Martiño do Porto. O mesmo ocorre coa romanización: ronsel de S. Pedro de Grandal, vilas de Noville e Centroña que certifican a existencia de formas de vida e técnicas de explotación agraria romanas. Coa aparición do feudalismo (séculos XI ao XIII) comeza o protagonismo dos mosteiros de Breamo, Caaveiro, Monfero e Montefaro, ata o 1270 coa fundación por Afonso X  “O Sabio” da vila e alfoz de Pontedeume, de señorío real ata o 1371 pasando con posterioridade á Casa de Andrade, condición que se mantén ata a aparición, en 1835, dos novos concellos.

Pontedeume fúndase ex novo xunto a unha ponte de madeira construído polos romanos, do que toma o nome. Razóns económicas, de organización do territorio e de administración eficaz, xustifican a creación, desta nova e tardía puebla á que exime dunha serie de pechos, concede mercado cada mes, pesca libre e foro de Benavente, e en cuxo alfoz, extremadamente fragmentado, intégranse unha trintena de feligresías situadas entre San Esteban de Perlío e o Divino Salvador de Coruxou, é dicir, todas aquelas terras que na comarca seguían pertencendo á xurisdición real, notablemente inferior á monástica pola presenza dos extensos cotos de Caaveiro e Monfero ou os dominios dos cabildos da catedral de Santiago e Mondoñedo.

Nos seus primeiros cen anos de existencia, a puebla consolídase como unha vila medieval, con catorce mazás, repartidas a ambos os dous lados do camiño real, a fonte do Chafarís, a praza Maior e a capela de Vera Cruz; todo iso rodeado dunha muralla con tres portas: a da Ponte, a da Vila e a de Porto, ás que posteriormente se unirán a do Postigo, na confluencia das rúa Atahona e Picho, e as de Sálga e Carnicería, na riberamar.

En 1371 Enrique II concede a Fernán Pérez de Andrade III a xurisdición de Pontedeume e Ferrol, como pago aos servizos prestados na guerra civil que o enfrontou ao seu irmán Pedro I. Titular do coto de Andrade, construtor do castelo na pena Leboreira, Fernán Pérez de Andrade III é membro dunha das familias da nobreza comarcal que arrinca a principios do século XII con Fortunio Bermúdez e que medra exercendo o cargo de prestamero á sombra da nobreza condal, concentrando propiedades e encomendando aos mosteiros de Caaveiro e Monfero, onde se fan enterrar.

Fernán Pérez de Andrade III, chamado O Bo, funda o convento de Montefaro, substitúe a ponte de madeira por outra de pedra, coa capela e hospital do Espírito Santo, que deixa ao coidado dos frades do citado convento, e posiblemente constrúe o palacio de Andrade e amplía o recinto amurallado coa inclusión da praza do Conde. Morre en 1397 e é enterrado en Betanzos. Este desapego cara á vila non o tivo outro membro destacado da familia: Fernando de Andrade, Conde de Vilalba, xeneral vitorioso nas guerras de Italia. Fernando de Andrade reedifica a capela maior da igrexa de Santiago de Pontedeume na que se fai enterrar á súa morte, acaecida en 1541. Pouco antes, en 1538, fundara o convento de San Agustín, hoxe Casa da Cultura, que cos restos renacentistas do claustro e a fachada do século XVIII é un dos monumentos máis sobresalientes da vila. Co matrimonio da súa filla Isabel e Fernando Ruiz de Castro, a casa de Andrade únese á de Lemos. O seu mecenado, último dunha familia que mantén o señorío ata a aparición dos concellos constitucionais (ano de 1835), advírtese na Casa Consistorial e no retablo maior da igrexa de Santiago.

O crecemento que sofre a vila na Idade Moderna, froito da súa actividade pesqueira, industrial e artesanal, vese freado pola peste de finais do século XVI (por mor da cal constrúese a hoxe desaparecida capela de San Roque na praza do mesmo nome), e polos incendios de 1533 e 1607. Outro incendio, o de 1621, saldado sen graves consecuencias pola intercesión de San Nicolás de Tolentino, venerado no convento dos frades agostiños, xustifican a conversión do Santo en co-patrón da vila. Xunto a estas sombras hai que contrapor algunhas luces: en 1580 Beltrán Anido funda a Cátedra de Latinidad na casa da súa propiedade. Reconstruída en 1621 logo de sufrir o incendio xeral, ampliada en 1707 e reedificada 1822, tras pasar por diversos usos, hoxe é a sede da Biblioteca Municipal. Entre 1672 e 1680 o indiano Andrés Copeiro e Parga reedifica a igrexa das Virtudes que mandase construír a finais do século XV Nuño Freire de Andrade. O seu retablo maior de columnas salomónicas e relicarios, realizado a finais do século XVIII, é obra destacada do Barroco. E sobre todo, o arcebispo de Santiago Bartolomeu Rajoy e Losada, fundador das primeiras escolas permanentes, para cuxa subsistencia asigna as rendas das lonxas que manda construír xunto ao porto; e reedifica entre 1756 e 1763 a igrexa de Santiago, notable obra proxectada por Frei Manuel dos Mártires e executada por Alberto Ricoy. Entre o seu rico mobiliario destaca o Santiago Sedente de finais do século XIV; o Cristo da Beira Cruz, do século XVI; o das Ánimas, probablemente obra do afamado escultor Ferreiro; e o paso do Nazanero, de José Gambino. Obras ás que abría que engadir dúas pezas de ourivaría de gran valor: o Portapaz doado por Fernando de Andrade e a custodia doada polo Arcebispo Rajoy, reprodución do Altar Maior da Catedral de Lugo.

O Pontedeume medieval, tras desbordar a muralla na Idade Moderna, sofre unha gran expansión. O proceso comeza coa desamortización do convento de San Agustín, cuxa igrexa é demolida para abrir en 1867 a avenida de Rajoy, necesaria para unha rápida comunicación coa estrada da Coruña, construída en 1856, nun proxecto que incluíu a substitución da ponte antiga, obra que non se acomete ata 1863.

Hacia o oeste, a necesidade de favorecer o acceso á estación do ferrocarril, xustifica a expropiación, en 1904, da horta e palacio da duquesa de Alba e a apertura en 1911 da avenida de Lombardero, á vez que se decide deixar a parte norte como espazo non enajenable: o xardín de Lombardero. En 1936 desaparece o resto do Palacio ampliándose notablemente a praza do Conde, onde, en 1952, constrúese o mercado e celébrase o sabatino e popular Feirón.

A expansión gañando terreo á ría non foi menor: o embarcadoiro, en principio un estreito espazo ao pé da muralla, sufriu diversas ampliacións, desde a favorecida en 1863 polo deputado Froitos Saavedra, ata a ampliación da década dos sesenta do século XX. Hacia o leste, a desecación das marismas, comezou nas Gabarras, onde se constrúe entre 1947 e 1951 un tramo da avenida Ricardo Sánchez e en 1954 o parque Alcalde Sarmiento, e remata co actual Paseo Marítimo (1995).

CQpro.com